Vanmorgen bracht ik boekenplanken en bokjes (staanders) van de vrijdagse boekenmarkt terug. Ik ging daarbij door brandnetels en struiken, doornen en distels. Rode striemen over armen en benen. Vervolgens liep ik ook nog eens verkeerd. En daarna nog eens. Bij al die striemen, slagen en misstappen stopte het denken en associëren niet en kreeg ik ook nog een ingeving: “Zij die de weg geweten hebben, maar niet bewandelden, zullen met dubbele slagen worden geslagen.”
Het was mijn oma die dat met regelmaat zei. Zij leeft – dat zal duidelijk zijn – ook daardoor eeuwig. Zij had het over de situatie na dit leven: dubbele slagen voor hen die het wisten, maar niet deden. Weten wat de weg of procedure is, maar die weg niet volgen en daar wroeging over hebben of krijgen. Nu en hier. Dat is de eerste slag. Of hierna. Later. Dat is de tweede slag.
In mijn geval werd ik in het hier en nu al twee keer geslagen door struik en brandnetel, doorn en distel. Een geweten is een lastig ding, een geweten maakt je tot persoon, tot mens: een mens met een ziel. Organisaties hebben geen geweten. Die hebben procedures die meer of minder gewetensvol worden toegepast. Gewetenlozen hebben in alle opzichten voorsprong en minder straf. Wetenden niet. Voor hen blijft wat de psalmdichter ergens schrijft: mijn bestraffing is er iedere morgen.
Ik ben de goede kleinzoon, interesseer mij door mijn oma al een leven lang voor het geweten. Als twintiger las ik Nietzsche’s Genealogie der moraal (1887) gevolgd door Die Entstehung des Gewissens (1885) van Paul Rée. Friedrich Nietzsche (1844-1900) schrijft in zijn Genealogie dat gewetenswroeging onder misdadigers en strafgevangenen uiterst zeldzaam is: het zijn niet de gevangenissen en tuchthuizen die de broedplaatsen zijn van de knaagwormsoort. Het geweten als zedelijkheid, als werkzame sociale constructie, is bij hem een dwangbuis waardoor het individu berekenbaar is gemaakt en tegelijk als inwisselbaar object: mager als een windhond en voor alle doelen inzetbaar.
Nietzsche had niets tegen het geweten dat bij de werkelijk vrije mens iets is waarop je volgens hem kunt vertrouwen. Het weet zich sterk genoeg dat hij dat vertrouwen, ondanks tegenslagen, waar kan maken. Even noodzakelijk houdt hij ”een trap gereed voor de magere windhonden die beloften doen zonder het te mogen en zijn tuchtroede voor de leugenaar die zijn woord al breekt zodra hij het in de mond neemt.”
Zijn vriend Paul Rée (1849-1901), psycholoog en filosoof, zag de vorming van het geweten als onderdeel van een sociaal proces, nodig om de groep in toom te houden. In zijn Entstehung des Gewissens verwees hij ook naar de oudtestamentische geschiedenis van Mozes en de tien geboden. Mozes was wijs genoeg om zijn stenen tafelen in stukken te laten vallen toen hij zag dat die groep zichzelf intussen al weer nieuwe goden had gemaakt: gouden kalveren. De wet maakt de overtreding helder. En als de overtreding zich voor je ogen voltrekt, dan moet je iets dramatisch doen. Dat weet iedereen: acteur en kind. Mozes liet de tafelen vallen en haalde zich nieuwe, waardoor de wetten zich beter nestelden in het collectieve geheugen van het woestijnvolk, al bleef het murmureren.
Ik zag het manuscript van Die Entstehung des Gewissens van Paul Reé in een archief in Göttingen, ik heb het aangeraakt en bladerde er doorheen. Reé liet het achter in de nacht bij zijn vriendin Lou von Salomé (1861-1937). Misschien was het in diezelfde nacht dat hij het blauwe briefje – dat ik toen ook zag – aan Lou schreef. Het was een kattenbelletje: ‘men moet op het hoogtepunt vertrekken’, schreef hij. Waarna hij de zwarte nacht inging en voorgoed uit haar leven verdween.
Bijna zestien jaar later, op 28 oktober 1901, verstapte Rée zich tijdens een bergtocht in de Zwitserse Alpen bij Celerina en valt in een bergkloof. Zijn lichaam werd diezelfde dag gevonden in de daaronder stromende rivier. Zelfmoord uit zelfhaat, fluisterde men. Een misstap, zeg ik.
