In de jaren negentig zat ik op een leesclub. We lazen Het menselijk gelaat van Emmanuel Levinas (1906-1995). Mijn vriend Willem B., die die bijeenkomsten ook bezocht, zei meer dan eens: het is waar wat Levinas zegt, maar waarom schrijft hij het niet wat eenvoudiger op.
Ik moest aan die anekdote denken toen ik een schilderij zag van de kunstenaar Chad Friesen (1967-2014). Het toont een aantal spelende kinderen. Het spel zelf kon ik niet direct thuisbrengen. In eerste instantie dacht ik aan een balspel, maar er is van alles op de afbeelding te zien behalve een bal. The Crowd following Jesus is de titel.
Het moet daarom wel Jezus zijn, en geen bal, die ze volgen; de mens in het wit.
Geen bal dus. En ook geen gezicht dan een expressieloos gezicht, maar het toont wel wat ik maar belichaamde vreugde noemt. Ik heb geen ander woord. Mijn grootste zonde is, onder de anderen, een tekort aan woorden.
In de Amish kunst tref je dat ook, die expressieloosheid. in de zomer van 2005 zat ik een aantal weken in de Mennonite Historical Library in Goshen. Ik deed onderzoek naar de archivalia van de doopsgezinde gemeente Balk, waarvan het grootste deel van de leden in het midden van negentiende eeuw naar Amerika vertrok; naar Goshen waar melk was en ook honing. In die bibliotheek was een tentoonstelling van Amish kunst. Prachtig, kleurrijk, ietwat kinderlijk of beter: naïef. Mij trof het ontbreken van de gelaatsuitdrukking op de schilderijen. Er was geen individu te zien.
Het was de uitdrukking van het onvoorstelbare van de a/Ander. Geen gesneden beeld maken, niet reduceren. Respect voor de individualiteit van de levenden die zich niet laat verstollen tot een object, een Ding en zich niet laat (be)grijpen en beheersen. Dat is voor Levinas de kern als ik het goed begrijp. Een meer vernieuwende en actuelere filosofie ken ik niet.
Behalve dan de filosofie in de Heilige Schrift waarin alles al staat, ook dat je geen beeld moet maken van alles wat boven is en beneden.
Geen gezicht, maar een werkelijkheid die zich toont en toch onttrekt. Gelaat dat verschijnt in de onvoorstelbaarheid. Belichaamde vreugde.
En nu een andere werkelijkheid. Levinas verkoopt goed. Ik had ooit zijn hele collectie compleet en bezit nu alleen nog wat secundair werk van hem: twee boeken. Dat is alles.
