Vanmorgen opgestaan terwijl het eerste licht over het land ging. Een serene rust over het pas gemaaide maisveld. Nu licht het verder; zon en wolken spelen met elkaar. Op tafel ligt nog het restant van gisteren. Bij mij zijn dat boeken. Ik kijk naar het prachtig uitgegeven werk over De Blauwe Schuit in relatie tot H.N. Werkman.
Ik sla het boek open in de hoop een tekst te ontvangen en dat is ook zo. God is genadig voor het lege hart, zo vertelde mij mijn oma ooit. En ik weet dat dit zo is. Paul Guermonprez (1908-1944, gefusilleerd) ontvangt op 11 augustus 1942 een brief van Hendrik Werkman. Die verhaalt over de bootjes langs de kade en de wil van de mensen om te genieten.
Ik citeer: ‘Ieder wil het beste plaatsje onder de zon voor zich veroveren, of het oorlog is of niet. Het is overal en allemaal luidruchtigheid om zich toch vooral vrij van zorgen te toonen. Men heeft er voor gewerkt, men heeft zich ingespannen en eischt nu het recht zich ongebonden te laten gelden. Laat ze begaan, ieder krijgt op tijd zijn deel dat hij op zijn eigen manier mag verwerken (…) Trekken wij het ons toch vooral daarvan niet te veel aan, het is altijd zoo geweest; zal het ooit anders worden?
Nee, het wordt niet anders.
De brieven van Werkman zijn intussen wel allerprachtigst, net zoals de afbeeldingen (in kleur) in deze uitgave. Een vakman, denker en ambachtsman, zoeker van schoonheid. Ik bewonder dat.
Later schuifel ik over het deel. Er wordt vandaag oud papier opgehaald. Er ligt een boekje van J.M.A. Biesheuvel op een plek waar ik dat niet verwacht; die Biesheuvel bewonder ik ook, maar om andere redenen.
In De Weg naar het Licht schrijft hij in het titelopstel het vijfde evangelie. Onderweg in een nieuwe episode – als u begrijpt wat ik bedoel, wat niet vanzelf spreekt – laat Maarten Biesheuvel op een dag zijn vrouw Eva in de steek. Hij gaat op reis, komt vrienden van vroeger tegen, is ook daar onrustig en kan niet blijven. Hij springt op zijn fiets, beweegt zich slingerend voort.
En dan komen er nog meer zinnen die er toen doen: ‘Zijn hart bonst als het hart van een hert waarop gejaagd wordt. ‘Leeg is het in de polders,’ mompelt hij, ‘leeg en duister, er is wind en regen, mijn fiets trapt zwaarder dan vroeger, donker is het hier en ellendig, ver nog deze weg, hier is niets dan water en eilanden en voorlopig nergens een bekende, ik heb nog zevenendertig gulden, hoe lang doe ik daarmee? Moet ik Eva niet bellen?, nee…nee, wij bellen niet, mijn juk is zwaar, mijn last is licht…donker is het, donders donker, ik moet oppassen niet van de dijk te vallen, wat er ook gebeurt, ik ga door, dit is…, dit is de Weg naar het Licht!’
Een andere weg is er niet. Ik weet dat dit zo is.
