Bob Albrecht (1942-2023) had een brede smaak. Hij studeerde politicologie, economie en wat al niet meer. Veel. Aan het einde van zijn leven wist hij wat hij wilde: geschiedenis studeren.
Ik begrijp dat. Net als Bob studeerde ik ooit economie. Niet omdat ik dat per se wilde. Eigenlijk wilde ik theologie studeren, maar daar was een roeping voor nodig. En geroepen was ik niet, noch uitverkoren. Met economie kun je misschien nog geld verdienen, meende mijn vader, die broodventer was, ‘anders kun je maar beter straathandelaar blijven’.
Ik handel nog steeds op de straat: in boeken, het geestelijke brood. Ik ben de gehoorzame zoon.
In de nalatenschap van Bob Albrecht vond ik een paar boeken van een vrouwelijke econoom die ik hoog heb zitten: Joan Robinson (1903-1983). In mijn studententijd las ik J.K. Galbraith (1908-2006), Bob Goudzwaard (1934-2024) van de economie van het genoeg en natuurlijk Joan Robinson, schrijfster van boeken als Economic Heresies en de Filosofie van de economie. Later gaf ik zelfs college uit Goudzwaards Kapitalisme en vooruitgang en betoogde dat de Chinezen toch evenzoveel recht hadden op een auto als wij en wat dan? Mijn studenten wisten het antwoord ook niet.
‘Dan krijgen wij het erg benauwd,’ zei ik ‘en daarom moeten we nu misschien met de trein gaan reizen. We zijn immers allen uit dezelfde lap gescheurd en hebben allemaal evenveel recht op niets.’ Die opmerking over die gescheurde lap had ik van mijn vader, die van mening was dat we alleen recht hebben op de hel. Zelf was ik van de wat meer rekkelijke, liberale partij, zo meende ik. Enfin, nog weer later – toen mijn profetisch elan wat minder werd – reisde ik steeds minder met de trein. Waar eindigt dit?
Joan Robinson maakte duidelijk dat het geklets over volledige mededinging maar flauwekul is. Dat bij het ontbreken van een stevige marktmeester (die de overheid zou moeten zijn) grote bedrijven de dienst uitmaken. Ze maken afspraken met de plaatselijke wethouder en bouwen een datacenter. En niemand die wat zegt. De Tech-boys die het in het Witte Huis voor het zeggen hebben, herkennen hun evenknie in de olieboys die het Rutte vertelden.
In de toenmalige Cambridgecontroverse – over de productiefactor kapitaal – speelde de postkeynesiaanse econome Robinson een niet onbelangrijke rol. Zij begreep heel goed dat kapitaal de mogelijkheid biedt tot vermogensgroei zonder enige vorm van eigen productie of inspanning. En zij kritiseerde dat en was daarmee de Piketty van haar tijd. Kapitaal was in haar ogen geen neutrale productiefactor.
En zo is er meer: Bob Albrecht bezat ook een bundel van de Socialistische Uitgeverij Nijmegen. De armoede van de ekonomiese wetenschap. Twaalf essays. Die bundel opent met een bijdrage van Joan Robinson: een opstel over economische geschiedenis zoals economische geschiedenis bedoeld was. Relativering van het marktdenken en kritiek op het roofridderkapitalisme. Daarom is dat vak ook afgeschaft binnen de studie economie. Studenten zouden maar eens kunnen gaan denken dat er alternatieven zijn voor het kapitalisme. Ik vond het zelf het meest prachtige onderdeel van de studie economie. Eindelijk wist ik wat ik eigenlijk wilde: geschiedenis studeren.
Soms ben ik wat kritisch op het kapitalisme dat zelfs geld verdient aan een simpele elektronische markttransactie. Geld zou een neutraal betaalmiddel zijn, ‘ongedifferentieerde koopkracht’, een doorzichtige sluier, zo leerde ik tijdens mijn economiestudie. Dat is niet meer zo. Dat zit anders, van iedere geldtransactie verdwijnt een deel in de zakken van het internationale kapitalisme. Zelfs de meest basale economische infrastructuur is nu in handen van het kapitaal. Boekenkopers lachen als ik dat zeg, beginnen soms zelfs over de zegeningen van het kapitalisme en vragen of ik soms communist ben. Dat ben ik niet, ik ben een kleine jongen met een te groot verlangen; een straatprediker die liever dichter wil zijn.
Enfin, de boeken van Robinson en Goudzwaard blijven. Profeten van een toekomst waarvan men niet wil weten. Toen niet en nu niet.
We zullen het ondergaan.
Hieronder staat de collectie van Bob Albrecht, voorzover ingevoerd en te koop. Met een link naar een eerder stuk dat ik over hem schreef.
