In 't Wasdom

antiquariaat Cornelissen & De Jong – Zwolle
september 3rd, 2022

“Dat is niet goed, kameraad Luxemburg” Over de rust van Pannekoek en het hinken van Rosa Luxemburg

In de vuistdikke biografie over Rosa Luxemburg (1871-1919) van J.P. Nettl zit een half afgescheurde kladbloknotitie met daarop de naam van de astronoom en radencommunist Anton Pannekoek (1873-1960). Daarbij staan de pagina’s uit het register van de biografie waarin Pannekoek wordt genoemd.

Vladimir Lenin (1870-1924), in 1920 de kersverse leider van de Sovjetunie, had de pest aan de ideeën van Anton Pannekoek, een invloedrijk theoreticus. Hij schreef in dat jaar een brochure tegen Pannekoek en het radencommunisme: De linkse stroming. Een kinderziekte van het communisme. Ik denk dat die brochure nog ergens in een doos zit.

Ik was benieuwd wat er in de biografie over Pannekoek wordt verteld. Igor Cornelissen, van wie de notitie (en het boek) was, schreef uit het register de pagina’s over waarin Pannekoek wordt genoemd en ging vervolgens kriskras door de biografie heen. Op bladzijde 833 moet hij op de anekdote zijn gestuit die hij nochtans niet opschreef. Die anekdote staat in een uitvoerige brief van Karl Kautsky (1854-1938) aan de auteur Peter Nettl.

Evenmin als Lenin was Rosa Luxemburg gesteld op Anton Pannekoek. Weliswaar was hij haar ijverigste aanhanger als het ging om het debat over de zin en betekenis van de massastaking voor de revolutie. Ondanks haar lyrische brieven uit de gevangenis had Rosa Luxemburg ook enige nare of zelfs wrede trekjes. Eens waren zij en Pannekoek te gast bij Karl Kautsky. Nu was Anton Pannekoek door polio getroffen en droeg een apparaat (ter ondersteuning) aan zijn been. Hij ging hinkende zijns weegs. Bij het vertrek ging Rosa L achter hem staan en gaf hem een duw in de rug, “so dass er beinahe die Treppe hinabgestürtz wäre.” Pannekoek draait zich rustig om en zegt: “dat is niet goed, kameraad Luxemburg.” Het was die rust en waardigheid die Rosa Luxemburg niet kon verdragen; ja, waardoor haar de eigen rust werd opgezegd. Had ze die eigenlijk wel?

Kautsky geeft een psychologisch commentaar op het gebeuren. Rosa Luxemburg was in haar jeugd door een dubbelzijdige heupziekte getroffen en hinkte eveneens. Zij kon het openlijk lichamelijke gebrek bij anderen niet verdragen en vergaf het hen niet. Haar helpers moesten groot en sterk zijn.

Op het schutblad van de biografie verwijst Igor Cornelissen naar pagina 765 met het woord Syphilisbazillus. Dat was het woord dat Ruth Fischer gebruikte om de werking van de ideeën van Luxemburg mee aan te duiden. Er zijn tekeningen en foto’s van de werking van dat bacil op lijf en aangezicht. Ik kan u verzekeren dat het aangenamer is om naar de ondergaande zon te kijken

Enfin, als je het lief zegt, dan schrijf je – zoals Kautsky dat deed – dat Rosa Luxemburg een persoonlijkheid was met vele facetten en dat fascineert.


augustus 21st, 2022

“Waarom is dit alles zo?” Een zondagmiddagpreek van Rosa Luxemburg

Ik ben nog niet gevallen voor haar politiek-economische geschriften, heb ze niet bekeken en al helemaal niet bestudeerd. Wel signaleerde ik een aantal mooie aforismen van Rosa Luxemburg (1871-1919). Actueel. Ik leg ze hier neer, omdat het kan: Stijgende dividenden, vallende arbeiders En nog eentje: Vrijheid is altijd de vrijheid van de andersdenkenden.

Ik wil het hier niet hebben over haar politiek-economische inzichten. Wel over de brieven die Rosa Luxemburg vanuit de gevangenis schreef. Die zijn fantastisch. Wat een vitaliteit, schoonheid en zin voor het detail toont zij daarin. Wat een aandacht ook voor de natuur. Leven temidden van leven dat leven wil. Wat is de kern van haar geluk? Wel, dat is de aanvaarding van het bestaan in al haar facetten.

Igor Cornelissen verzamelde haar werk en stond ervoor open om haar boeken, pamfletten etc. in ons antiquariaat aan te bieden. Ik wees hem eind 2020 op haar 150e geboortejaar. Is dat niet een mooi moment? Het kwam er niet van. Eerlijk gezegd, interesseert mij het juiste moment helemaal niets. Wat is nou een juist moment? Met Paulus dring ik aan met het woord, haar woord. Tijdig en ontijdig. Pak het op, leg het op het midden van de tong en zuig er op. Ik citeer uit haar brief van 4 april 1917 aan Sophia Liebknecht (1884-1964), de vrouw van Karl Liebknecht. Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht werden op 15 januari 1919 vermoord.

“Sonjuscha, zoo zou ik altijd bij je willen zijn, je afleiden, met je praten of zwijgen, zoo dat je niet in je sombere, wanhopige tobberijen zou verzinken. Je vraagt op je briefkaart: “waarom is dit alles zoo?” Ja, kind, zoo is het leven altijd geweest, alles hoort erbij: leed en scheiden en verlangen. Men moet het alles aanvaarden en alles mooi en goed vinden. Zoo doe ik het tenminste. Niet uit verstandig overleg, maar eenvoudig omdat mijn natuur zoo is. Ik voel instinctief, dat dit de eenige goede manier is om het leven te aanvaarden ik voel me daardoor onder alle omstandigheden werkelijk gelukkig. Ik zou ook niets uit mijn leven willen missen en niets anders willen hebben dan het is of was. Als ik jou toch tot die levensopvatting kon krijgen!”

Alles te aanvaarden en toch ook doen wat je kunt doen om te veranderen wat niet goed is. Rosa Luxemburg begreep het wat mij betreft.


PS. Henriette Roland Holst signaleert in haar monografie over Rosa Luxemburg de overeenkomst in haar denken met de middeleeuwse filosoof Eckhart. Die verwantschap was, zo weet ik, geen toeval in haar kringen. Zo was Luxemburg bevriend met de Gustav Landauer (1870-1919, eveneens vermoord). Hij vertaalde Meister Eckhart in modern Duits. Ik schreef eerder over de Nederlandse versie van die vertaling van Landauer en de invloed daarvan op ietwat “anarchistische” Nederlandse kringen, o.a. binnen Walden.


Rosa Luxemburg (z.j.) Brieven uit de gevangenis. Laren: Uitgeverij "De Nieuwe Tijd". Vertaling en voorwoord A. Romein-Verschoor. I.g.st., met verkleurd omslag, frontispiece Rosa Luxemburg. Niet leverbaar.

Later meer over/van Rosa Luxemburg. Abonneert u zich op de nieuwbrief die vanaf september a.s. op meer geregelde basis (maandelijks) verschijnt.
maart 23rd, 2020

Rosa Luxemburg in Nederland: “was soll ich tun?”

Volgend jaar is het 150 jaar geleden dat Rosa Luxemburg werd geboren. Ze wordt nog ieder jaar herdacht in Berlijn waar ze in 1919 werd vermoord. Haar moordenaar heeft nog een tijdje in Nederland vrij rond gelopen. De vraag dringt en dreigt: Wat moet ik met mijn Rosa Luxemburg collectie doen? Volgend jaar naar het antiquariaat ‘t Wasdom verhuizen?

Rosa was in Nederland toen in 1904 de Socialistische Internationale vergaderde. Het was de tijd dat de anarchisten de parlementaire socialisten wel konden vreten. De socialisten lieten zich dan ook soms vergezellen door potige lijfwachten. Rosa kreeg Wolf Lelie toegewezen. Wolf Lelie, de krachtige vaandeldrager van de SDAP, kende geen Duits. Beiden konden ze overweg met het jiddisj. Toen een opstootje dreigde vroeg Rosa aan Wolf: “Was sol ich tun?” Waarop Wolf Lelie antwoordde: ‘Ba mir bleibe’.

Rosa Luxemburg was vele jaren het schitterende voorbeeld voor de socialisten die zich verzetten tegen de Eerste Wereldoorlog. Rosa stemde met Karl Liebknecht in het Duitse parlement tegen de oorlogskredieten en bleef ageren. Ze kwam in de gevangenis. Veel socialisten en communisten noemden hun dochter naar Rosa. Zoals de Nederlandse communistenleider Paul de Groot. Zijn Rosa werd (met zijn vrouw) in Auschwitz vermoord. Paul de Groot hertrouwde, maar kwam dat verlies nooit te boven. De man was getraumatiseerd, maar ging niet naar een psychiater. Dat zou op zwakte kunnen wijzen.

Of ik mijn boeken van en over Rosa weg doe, merkt u wel. Deze kleine wetenswaardigheden heeft u alvast: onbetaalbaar.

PHP Code Snippets Powered By : XYZScripts.com